Overtuigend spreken: hoogleraar Jaap de Jong doet een boekje open

Langzaamaan raakt het nuchtere Nederland doordrongen van de zeggingskracht van deugdelijke argumenten, logisch gerangschikt, treffend verwoord en overtuigend gebracht. Lange tijd bleef de Nederlandstalige literatuur over retorica – de leer van het overtuigend spreken – beperkt tot wetenschappelijke literatuur. Maar sinds kort ligt alles anders. In april 2012 verscheen het Speechboekje (eerder op deze site besproken; zie hier) en amper een halfjaar later publiceerde de Leidse hoogleraar Jaap de Jong Spreken als Max Havelaar.

Cover Spreken als Max Havelaar

‘Het Speechboekje’ gaat vooral over hoe een speech moet worden geschreven, ‘Spreken als Max Havelaar’ behandelt het hele proces, vanaf het verzamelen van inhoud tot en met de uiteindelijke voordracht. De Jong hanteert daarbij de indeling die door de oude Grieken werd bedacht en door de Romeinen werd verbeterd om vervolgens door Quintilianus op schrift te worden gesteld in ‘Institutio oratoria’ (De Opleiding tot Redenaar).

Geen keurslijf maar kapstok
Quintilianus’ indeling is nog altijd nuttig. Logisch dus dat De Jong hem hanteert. De eerste fase is de inhoud (inventio): het verzamelen van de argumenten die je betoog moeten schragen. Daarbij hoort ook het zoeken van tegenargumenten en de ontkrachting daarvan. Beschik je over voldoende munitie om je publiek te bestoken, dan volgt de fase waarin je je arsenaal schikt: de structuur (dispositio). Het is volgens De Jong zaak je argumenten te ordenen en lijn te brengen in je verhaal, maar daarin niet door te draven. Structuur moet een kapstok zijn, geen keurslijf. Denk niet dat je verhaal sterker wordt als je een spervuur aan argumenten op je gehoor afvuurt, maar kill your darlings en hou de drie beste over.

Op smaak brengen
Goed. Je hebt alle benodigde ingrediënten voor een stevige maaltijd en je weet hoeveel gangen je gaat serveren. Nu ga je de boel op smaak brengen. In deze derde fase bepaal je de stijl van je verhaal. Quintilianus noemt dit ‘elocutio’, een woord dat ongetwijfeld verwant is aan eloquent (welsprekend). De Jong voert hier een aantal stijlmiddelen op, zoals humor, parabels, beeldspraak, (retorische) vragen en soundbites. Nuttig, al valt me op dat hij bekende ‘oude’ stijlmiddelen zoals de epifoor buiten beschouwing laat. Ook de alliteratie, een makkelijk te hanteren en uiterst effectief stijlmiddel, blijft onvernoemd.

Fase vier gaat over proefdraaien (memoria); hier gaan we echt de praktijk in. De auteur adviseert een toespraak drie tot vier keer te oefenen alsvorens het podium te beklimmen. Een wijze raad. Veel mensen onderschatten namelijk wat er gebeurt als je tientallen vreemden moet toespreken. Wanneer de zenuwen door je keel gieren, gebeuren er raadselachtige dingen. Sommige mensen beginnen te praten alsof de duvel hen op de hielen zit. Anderen krijgen een black-out, slaan compleet dicht, krijgen hun gedachten niet meer geordend en wurmen zich met pijn en moeite door een onsamenhangend verhaal. Door te oefenen leer je de materie te beheersen. Daardoor hou je je makkelijker staande, ook al vergeet je een stuk van je verhaal.

Wenkend perspectief
De vijfde en laatste fase is de presentatie zelf (actio). De Jong geeft tal van handige tips, bijvoorbeeld om je zenuwen in bedwang te kunnen houden. Hij heeft ook oog voor de non-verbale communicatie: de manier waarop je je kleedt, hoe je staat en hoe je je stem gebruikt. Hij rondt zijn boekje af met een reeks ‘sprekende voorbeelden’ van indrukwekkende en inspirerende toespraken. Het laatste woord is aan Multatuli. Volgens De Jong is de toespraak die deze schrijver Max Havelaar, hoofdpersoon in de gelijknamige roman, laat uitspreken tot de Hoofden van Lebak, de beroemdste Nederlandstalige toespraak ooit geschreven. Een arbitraire keuze, lijkt me, al kan ik eerlijk gezegd ook geen betere bedenken.
Havelaar hekelt in zijn toespraak de misstanden in Lebak, de streek waar hij is aangesteld als assistent-resident. Er is sprake van uitbuiting, illegale verrijking en onrecht. De Hoofden van Lebak zijn daarvoor (mede-)verantwoordelijk. Toch zegt Havelaar hen niet de wacht aan. Evenmin dreigt hij met straffen. Wat doet hij dan? Hij schetst hun een wenkend toekomstperspectief. Hij schildert een welvarend en gelukkig land. Hij roept het beeld op van Hoofden die bij hun overlijden worden geroemd en herinnerd als rechtvaardige bestuurders die het land recht en voorspoed brachten. Zo willen we allemaal toch worden herinnerd?

Oefenen, oefenen en nog eens…
‘Spreken als Max Havelaar’ is een lekker leesbaar boekje met veel tips en praktijkvoorbeelden. Een welkome aanvulling op de Nederlandse literatuur over overtuigend spreken. Klein voorbehoud: na lezing ervan wacht je nog veel werk. Spreken in het openbaar is als de eerste rit in de Python in de Efteling. De eerste keer sta je doodsangsten uit. Als de beugel je bovenlijf omklemt en je omhooggetakeld wordt, vervloek je de persoon die je meegetroond heeft. Als het karretje zich naar beneden stort en zich door de eerste kurkentrekker boort, weet je het zeker: dit was eens maar nooit meer! Maar eenmaal veilig op de grond laat je je opnieuw ompraten en de tweede keer is het al minder eng. De tiende keer? Een eitje! Zo is het ook met speechen. Je moet het vaak doen om er handig in te worden. Zodra je er handig in bent, krijg je er lol in en ga je het nog beter doen.

College op Youtube
Ben je niet zo’n lezer? Geen nood. De Jong heeft een college opgenomen waarin hij de materie uit ‘Spreken als Max Havelaar’ in acht delen behandelt. Leuk, al valt op dat de Leidse hoogleraar zelf nog best wat kan leren met betrekking tot ‘actio’. Zo kijkt hij naar mijn smaak wel erg veel op zijn laptop, bevat zijn Powerpoint een storende fout (die hij zelf overigens soepel corrigeert door de tekst correct op te lezen) en staat hij enigszins verscholen achter een grote tafel. Dus Jaap: de volgende keer toch maar een autocue? 😉

Over Communicatiedieraakt

Communicatieadviseur, tekstschrijver (gespecialiseerd in ghostwriting) en fotograaf. Eigenaar van Van Rooij Communicatie. Geboeid door communicatie die raakt, ideeën die inspireren, boodschappen die emotioneren, beelden die boeien en woorden die beklijven. Ik deel dat enthousiasme graag met anderen.
Dit bericht werd geplaatst in ghostwriting en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s